Skip to content

Latest commit

 

History

History

05-data-manipulation

Folders and files

NameName
Last commit message
Last commit date

parent directory

..
README.md
README.md
 
 

README.md

🐘 05-DARS: MA'LUMOTLARNI O'ZGARTIRISH VA TRANZAKSIYALAR

📋 MAVZU REJASI

🎯 DARS MAQSADI

Ushbu darsda siz quyidagilarni o'rganasiz:

✅ Mavjud ma'lumotlarni xavfsiz yangilash (UPDATE)
✅ Ma'lumotlarni shart asosida o'chirish (DELETE)
✅ Tranzaksiyalar yordamida ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash
✅ Xatolik yuz berganda o'zgarishlarni bekor qilish (ROLLBACK)
✅ O'zgartirilgan ma'lumotlarni darhol ko'rish (RETURNING)
✅ Real proyektlarda ma'lumotlarni boshqarish strategiyalari

🔄 UPDATE - MA'LUMOTLARNI YANGILASH

📌 UPDATE nima?

UPDATE — jadvaldagi mavjud qatorlarning qiymatlarini o'zgartirish uchun ishlatiladi.

💻 Sintaksis

UPDATE table_name
SET column1 = value1, 
    column2 = value2
WHERE condition;

Caution

Agar WHERE shartini yozishni unutsangiz, jadvaldagi BARCHA qatorlar yangilanib ketadi!

🧪 Misollar

1️⃣ Bitta ustunni yangilash

-- IDsi 1 bo'lgan mijozning ismini o'zgartirish
UPDATE mijozlar
SET ism = 'Akmal'
WHERE id = 1;

2️⃣ Bir nechta ustunni yangilash

-- Mahsulot narxi va sonini yangilash
UPDATE mahsulotlar
SET narx = 5500000,
    stock_quantity = 15
WHERE slug = 'laptop-hp';

3️⃣ Hisob-kitob bilan yangilash

-- Barcha IT bo'limi xodimlarining maoshini 10% ga oshirish
UPDATE xodimlar
SET maosh = maosh * 1.10
WHERE bo'lim = 'IT';

🗑️ DELETE - MA'LUMOTLARNI O'CHIRISH

📌 DELETE nima?

DELETE — jadvaldan qatorlarni o'chirib tashlaydi.

💻 Sintaksis

DELETE FROM table_name
WHERE condition;

Warning

WHERE shartisiz DELETE buyrug'i jadvaldagi barcha ma'lumotlarni o'chirib yuboradi, lekin jadvalning o'zi (strukturasi) qoladi.

🧪 Misollar

1️⃣ Shart bo'yicha o'chirish

-- Faol bo'lmagan foydalanuvchilarni o'chirish
DELETE FROM foydalanuvchilar
WHERE is_active = FALSE;

2️⃣ Murakkab shart bilan o'chirish

-- Bekor qilingan va 30 kundan eski buyurtmalarni o'chirish
DELETE FROM buyurtmalar
WHERE status = 'cancelled' 
  AND ordered_at < NOW() - INTERVAL '30 days';

🧹 TRUNCATE - JADVALNI TOZALASH

📌 TRUNCATE nima?

TRUNCATE — jadvaldagi barcha ma'lumotlarni juda tez o'chirib tashlaydi.

DELETE va TRUNCATE farqi:

Xususiyat DELETE TRUNCATE
Tezlik Sekinroq (har bir qatorni tekshiradi) Juda tez (to'g'ridan-to'g'ri tozalaydi)
WHERE Ishlatish mumkin Ishlatib bo'lmaydi
Rollback Mumkin Ba'zi holatlarda qiyin
Triggerlar Ishga tushadi Ishga tushmaydi 
-- Jadvalni to'liq tozalash
TRUNCATE TABLE loglar;

🔙 RETURNING - NATIJANI QAYTARISH

📌 RETURNING nima?

O'zgarish amalga oshgandan so'ng, qaysi qatorlar o'zgarganini darhol ko'rish uchun ishlatiladi.

-- Narxni yangilab, yangi narxni natija sifatida olish
UPDATE mahsulotlar
SET narx = narx + 50000
WHERE kategoriya = 'Kitob'
RETURNING id, nom, narx;

Natija:

 id |       nom       |  narx
----+-----------------+--------
 7  | PostgreSQL Book | 300000
 8  | Python Book     | 350000

🛡️ TRANZAKSIYALAR (BEGIN, COMMIT, ROLLBACK)

📌 Tranzaksiya nima?

Tranzaksiya — bir nechta SQL buyruqlarini bitta "paket"ga birlashtirish. Ya'ni, yoki barcha buyruqlar muvaffaqiyatli bajariladi, yoki birontasi xato bo'lsa, hech biri bajarilmaydi (hammasi bekor qilinadi).

Mashhur misol: Bank o'tkazmasi

  1. Ali hisobidan 100 ming so'm ayirish.
  2. Vali hisobiga 100 ming so'm qo'shish. (Agar 2-qadamda chiroq o'chib qolsa, 1-qadam ham bekor bo'lishi shart!)

💻 Kalit so'zlar

  • BEGIN — Tranzaksiyani boshlash.
  • COMMIT — Barcha o'zgarishlarni tasdiqlash (saqlash).
  • ROLLBACK — Barcha o'zgarishlarni bekor qilish (ortga qaytarish).

🧪 Misol

BEGIN;

-- 1. Pulni ayirish
UPDATE hisoblar SET balance = balance - 100000 WHERE user_id = 1;

-- 2. Pulni qo'shish
UPDATE hisoblar SET balance = balance + 100000 WHERE user_id = 2;

-- Agar hammasi joyida bo'lsa:
COMMIT;

-- Agar biror xato bo'lsa (masalan, user 2 topilmasa):
ROLLBACK;

🎓 AMALIY MASHG'ULOT

📊 MIJOZLAR VA BALANCE JADVALI

Quyidagi ma'lumotlar bilan ishlang:

┌────┬────────────┬─────────────┬──────────────┬──────────┬───────────┐
│ id │ ism        │ shahar      │ balance      │ status   │ type      │
├────┼────────────┼─────────────┼──────────────┼──────────┼───────────┤
│ 1  │ Ali        │ Toshkent    │ 1,500,000    │ Active   │ Premium   │
│ 2  │ Madina     │ Samarqand   │ 450,000      │ Active   │ Standard  │
│ 3  │ Bekzod     │ Buxoro      │ 2,000,000    │ Inactive │ Premium   │
│ 4  │ Dilnoza    │ Toshkent    │ 0            │ Active   │ Standard  │
│ 5  │ Sardor     │ Farg'ona    │ 750,000      │ Active   │ Standard  │
│ 6  │ Zarina     │ Toshkent    │ 3,200,000    │ Active   │ Gold      │
│ 7  │ Abbos      │ Namangan    │ 150,000      │ Inactive │ Basic     │
└────┴────────────┴─────────────┴──────────────┴──────────┴───────────┘

✏️ Topshiriqlar

1️⃣ UPDATE - Oddiy yangilash

  • Toshkentlik barcha mijozlarning balansiga 50,000 so'm bonus qo'shing.
  • Balansi 0 bo'lgan mijozlarning statusini 'Inactive' ga o'zgartiring.
  • 'Samarqand' shahrini 'Samarkand' deb to'g'irlang.

2️⃣ UPDATE - Shartli yangilash

  • 'Premium' foydalanuvchilarning balansini 10% ga oshiring.
  • IDsi 3 bo'lgan foydalanuvchini 'Active' qiling va balansini 0 qiling.
  • Balansi 1,000,000 dan yuqori va 'Active' bo'lganlarni 'Gold' turiga o'tkazing.

3️⃣ DELETE - O'chirish

  • Statusi 'Inactive' bo'lgan va balansi 200,000 dan kam bo'lgan mijozlarni o'chiring.
  • 'Basic' turidagi barcha mijozlarni o'chirib tashlang.
  • Farg'onalik barcha foydalanuvchilarni bazadan o'chiring.

4️⃣ RETURNING operatori

  • IDsi 5 bo'lgan mijozning shahrini 'Toshkent' ga o'zgartiring va uning yangi ma'lumotlarini qaytaring.
  • Barcha 'Active' mijozlarning balansini 5% ga kamaytiring va faqat ularning ismlari va yangi balansini ko'ring.

5️⃣ Tranzaksiyalar (Mantiqiy)

  • Tranzaksiya boshlang: 1-mijozdan 200,000 ayiring va 2-mijozga qo'shing. O'zgarishlarni saqlang.
  • Tranzaksiya boshlang: Barcha foydalanuvchilarni o'chiring. Keyin fikringizdan qayting va o'zgarishni bekor qiling.

🎯 DARS YAKUNLARI

✅ Siz o'rgandingiz:

  • UPDATE bilan ma'lumotlarni shartli yangilash
  • DELETE va TRUNCATE farqi
  • Ma'lumotlarni o'chirib yubormaslik uchun ehtiyot choralari
  • RETURNING orqali o'zgargan qatorlarni ko'rish
  • BEGIN, COMMIT, ROLLBACK bilan xavfsiz ishlash

📚 Keyingi darsda:

06-DARS: Jadvallarni bog'lash (JOINS)

  • INNER JOIN, LEFT JOIN, RIGHT JOIN
  • Bir nechta jadvallar bilan birga ishlash
  • Foreign Key bilan munosabatlar
  • Murakkab so'rovlar yasash

📖 QO'SHIMCHA RESURSLAR

💡 Professional maslahatlar

  1. Doimo tekshiring: UPDATE yoki DELETE qilishdan oldin, shartingiz to'g'riligini SELECT orqali tekshirib ko'ring.
  2. Tranzaksiyalardan foydalaning: Katta o'zgarishlar qilayotganda BEGIN ishlatish xatolikdan asraydi.
  3. Backup: Muhim ma'lumotlarni o'chirishdan oldin ularning nusxasini oling.
  4. RETURNING: Web-backendlarda (Node.js, Python) bu operator juda qo'l keladi, chunki bitta so'rovda ham yangilab, ham yangi ma'lumotni front-endga qaytarish mumkin.